تاریخچه اهدا و پیوند اعضا

تاریخچه اهدا و پیوند اعضا

در سال 1374 انجمن علمی پیوند اعضای ایران تاسیس شد. در سال 1379، نخستین پیوند ریه توسط دکتر سید حسین احمدی در بیمارستان امام خمینی تهران، انجام شد.در همان سال، نخستین مرکز پیوند ریه ی ایران در بیمارستان دکتر مسیح دانشوری دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، با همت خانم دکتر کتایون نجفی زاده (فوق تخصص بیماری های ریوی)، که در آن سال پس از تحصیل این رشته در کانادا، به ایران بازگشته بودند، و دکتر عزیزالله عباسی (فوق تخصص جراحی قفسه سینه) تأسیس و این فرایند ادامه یافت.

 

 

سال 1668: اولین پیوند استخوان موفق، توسط Job van Meeneren هلندی (استخوان جمجمه ی سگ برای ترمیم نقص در جمجمه انسان)  .

سال 1822:  اُتوگرافت تازه  پوست، توسط Berger.

سال 1868: آلوگرافت تازه پوست، توسط Jacques Louis Reverdin، جراح سوئیسی .

سال 1869: اولین پیوند پوست مدرن توسط پزشک  سوئیسی  Jacques-Louis Reverdin در پاریس . 

سال 1878: نخستین پیوند موفق استخوان از انسان به انسان ، توسط Sir William Macewen . 

سال1880: اولین اُتوگرافت بالینی استخوان ، توسط William Macewen  سوئدی .

سال1883: اولین پیوند تیرویید ، توسط کوچر . 

سال 1905: اولین عمل پیوند قرنیه ، در جهان توسط Eduard Zirm اتریشی .

سال 1908: پیوند مفصل کاداوریک زانو ، توسط Eric Lexer.

سال 1911: اولین استفاده از بافت ورید همولوگ در بازسازی شریان،  توسط Yamanouchi.

سال 1912: دریافت جایزه ی نوبل توسط پیشکسوت پیوند، Alexis Carrel، به دلیل فعالیت vascular anastomoses و پیوند اعضا .

سال1954: اولین پیوند کلیه (دو برادر دوقلو) توسط دکتر Joseph E. Murray ، در بیمارستان Peter Brent Brigham ، بوستون ، ماساچوست . 

سال1955: اولین آلوگرافت قلب تازه ، توسط دکتر Gordon Murray  .

سال 1956: آلوگرافت وریدی منجمد برای بای پس استخوان ران، توسط دکتر Shaw و دکتر Weelock.

سال 1960: دریافت جایزه ی نوبل ، توسط ایمونولوژیست بریتانیایی Peter Medawar، برای کشف تحمل ایمنی اکتسابی . 

سال1962: نخستین پیوند دریچه قلب تازه ، توسط Sir Brian Barrett-Boyes  (نیوزیلند) و دکتر  Donald Ross (بریتانیا).

سال 1962: برای اولین بار اعضایی مثل کلیه، کبد، ریه ها از فرد مرده برای ، پیوند برداشت شد.  

سال 1967: نخستین پیوند قلب موفق توسط Christiaan Barnard جراح آفریقای جنوبی .

سال ۱۹۶۷: اولین پیوند موفق کبد توسط توماس استارزل (دنور، ایالات متحده آمریکا).

سال 1968: نخستین پیوند موفق  مغز استخوان ، توسط Robert A. Good در میناپولیس .

سال 1969:  اولین پیوند موفق پانکراس ، توسط Lillehi و Kelly در میناپولیس  .

دهه 1970:  اولین استفاده از دریچه های قلبی منجمد (یخ زده) توسط دکتر Mark O’Brien (استرالیا) و دکتر William Angell (مرکز پزشکی استنفورد ، پالو آلتو ، کالیفرنیا).

سال 1972: معرفی آلوگرافت های  cryopreserved پوست توسط Wilmut  و  Whittingham.

سال 1973: استفاده از آلوگرافت وریدی رمزنگاری شده ، توسط دکترDent و دکتر  Weber.

سال1976: کشف داروی سیکلوسپورین به عنوان سرکوب گر سیستم ایمنی ، توسط J. F. Borel (در سال 1983 این دارو برای استفاده بالینی به منظور جلوگیری از رد پیوند تایید گردید).

سال 1982:  اولین پیوند قلب مصنوعی ، توسط جراح قلب و عروق William DeVries.

سال 1983: اولین پیوند موفق ریه ، توسط Joel Cooper در تورنتو.

سال 1986: اولین پیوند موفق دو ریه ، توسط Joel Cooper در تورنتو . 

سال 1988: پیوند موفقیت آمیز Split-Liver توسط Pichlmayr  در آلمان و Bismuth در فرانسه به طور همزمان .

سال 1989: اولین پیوند روده کوچک  توسط Olivier Goulet.

سال 1990: اولین پیوند ریه از اهداکننده ی زنده، توسط Vaughn Starnes در دانشگاه استنفورد . 

سال 1990: دریافت جایزه نوبل پزشکی ، توسط دکتر جوزف موری (اولین عمل پیوند کلیه).

سال 2005: اولین پیوند موفق پارشیال صورت توسط  Bernard Devauchelle.

سال 2008: اولین پیوند کامل دوبازو توسط Edgar Biemer ، Christoph Hohnke و Manfred Stangl   در دانشگاه فنی مونیخ آلمان.

سال 2008:  نخستین پیوند نای انسان با استفاده از سلولهای بنیادی خود بیمار ، توسط Paolo Macchiarini  در بارسلون ، اسپانیا.

سال 2010: اولین پیوند کامل صورت ، توسط دکتر Joan Pere Barret و تیم وی در بیمارستان Universitari Vall d'Hebron در بارسلونای اسپانیا.

سال 2011: اولین پیوند موفق دو پا ، توسط دکتر Cavadas  و تیم وی در بیمارستان La Fe در والنسیای اسپانیا.  

سال 2014: اولین پیوند موفق آلت تناسلی انسان ، در بیمارستان دانشگاهی تایگربرگ در کیپ تاون، آفریقای جنوبی  

بخش پایانی:

در سال‌های اخیر، علی‌رغم انجام پیوندهای مختلف، لیست انتظار اعضای پیوندی به دلیل شیوع بیماری‌های مزمن، دائما در حال افزایش می‌باشد.

در جدول 1، آمار جهانی تعداد فراهم‌آوری و پیوند اعضا و بیماران لیست انتظار سال‌های 2011 تا 2018 به صورت نمودار نمایش داده شده است.

نکته: این اطلاعات شامل پیوند از افراد زنده و فوت شده می‌باشد.

ایران

گرچه در نوشته‌های بزرگان و شخصیت‌های برجسته‌ی پزشکی قدیم ایران، از جمله حکیم بوعلی سینا و اسمعیل جرجانی، اشاراتی وجود دارد که می‌تواند به‌عنوان اولین برداشت مبهم از مسئله‌ی انتقال اعضا باشد، ولی پیوند اعضا به مفهوم مدرن و کنونی آن یعنی جایگزینی یک عضو با عضو مشابه، در طب ایران در سال 1314 با انجام پیوند قرنیه توسط استاد صاحب‌نام ، جراحی چشم و پایه‌گذار چشم‌پزشکی مدرن ایران، شادروان دکتر شمس در تهران انجام شد و با آموزش دستیاران و جراحان چشم ، در این بخش ادامه ‌یافت؛ به دنبال آن و با کمی فاصله، دکتر خدادوست ،استاد جراحی چشم دانشگاه شیراز، به ‌صورت فعال و چشم‌گیری این کار را دنبال کرد و پیوند قرنیه که سخت موردنیاز بسیاری از بیماران بود، از آن پس در اکثر بخش‌های جراحی چشم کشور، قابل انجام و ارائه شد؛ در اینجا لازم است به نقش ارزشمند دکتر حمید سجادی ،استاد چشم دانشگاه شهید بهشتی، در دوران پس از انقلاب نیز اشاره شود.  سالانه حدود ۷ تا ۸ هزار پیوند قرنیه در کشور انجام می شود و هیچ بیماری در صف پیوند قرنیه وجود ندارد. حداکثر سه روز بعد از مراجعه بیمار به پزشک، قرنیه تحت عمل جراحی قرار می گیرد.

اولین پیوند کلیه ایران ، در سال 1347 در بیمارستان نمازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز ،توسط دکتر سنادی زاده، استاد این دانشگاه، انجام شد؛ که به‌عنوان یک واقعه مهم، بازتاب وسیعی در رسانه‌های درون‌مرزی پیدا کرد و موجب شد ، این عمل در همین دانشگاه و همچنین در بیمارستان‌های دانشگاه تهران انجام شود؛ و به این ترتیب از سال 1347 تا سال 1357 نزدیک به 80 مورد پیوند کلیه انجام شد؛ بدون آنکه برنامه ی سازمان‌یافته و منظمی جهت انجام عمل پیوند کلیه و تربیت تیم‌های جدید تدوین شود.  در طول این دهه (58 – 57)، تعداد بیشتری بیمار نیازمند کلیه (نزدیک به چهارصد نفر)، با صرف هزینه‌های سنگین و تحمل شرایط غربت و انتظار طولانی در خارج از ایران (به‌ویژه در انگلستان)، پیوند کلیه دریافت کردند.اکثر کلیه‌های مورد استفاده برای پیوند در آن زمان، با قیمت گزاف از شبکه ‌یوروترانسپلانت خریداری می‌شد؛ که در مواردی سبب انتقال بیماری و مرگ بیماران گیرنده‌ی کلیه می‌گردید.  با شروع تحولات اجتماعی گسترده‌ی وسیع سال 1357 و شرایط انقلابی درایران و مهاجرت بسیاری از افراد، از جمله جراحانی که موارد پیوند را انجام می‌دادند، عمل پیوند کلیه درایران به‌کلی متوقف شد و با شرایط متشنج اجتماعی و درپی آن، حمله ارتش عراق به ایران و شروع جنگ هشت ساله، موقتاً به بوته فراموشی سپرده شد.به‌زودی در اثر فشار تحریم‌ها و کمبود شدید لوازم طبی و دارویی که کلاً از خارج تامین می‌شد، بخش‌های همودیالیز دچار مشکل جدی در تأمین نیازهای خود شدند و مشکل به حدی بالا گرفت که در بعضی مراکز از جمله رشت و همدان به دلیل عدم دسترسی به دیالیز، مرگ دسته جمعی تعداد زیادی بیمار، وجدان عمومی را جریحه‌دار کرده و موجب نگرانی شدید شد؛ در چنین وضعی، علیرغم سایه شوم جنگ بر مملکت و اختصاص، تقریباً تمامی امکانات درمانی مملکت به مجروحین جنگی، تنها راه نجات این بیماران انجام پیوند کلیه در ایران بود.جالب است این نکته ذکر شود که حتی پیشنهاد انجام عمل پیوند کلیه، موجب تعجب و حیرت بسیاری ،حتی همکاران پزشک، می‌شد و طرح این موضوع به‌عنوان یک عمل لوکس و فانتزی در اوضاع و احوال موجود برایشان غیر منتظره و عجیب می‌نمود.در چنین شرایطی، راقم این سطور که قبلاً در آمریکا در شهر دیتون ایالت اهایو عمل پیوند کلیه را شروع کرده و بخش آن را چند سال اداره کرده بود، غریبانه و به تنهایی عمل پیوند را با امکانات بسیار ابتدایی در آذرماه سال 1362 در بیمارستان شهید مصطفی خمینی و همراه با انجام جراحی‌های مجروحان جنگی شروع کرد.  در اولین عمل، کلیه‌ی یک برادر به خواهر 21 ساله‌ی او پیوند شد و خوشبختانه کلیه بدون عارضه، فعالیت رضایت بخشی را شروع کرد؛ در آن زمان ایموران و پردنیزولون در دسترس بود که مورد استفاده قرار گرفت و بیمار و اهداکننده کلیه هر دو شادمان و باحال عمومی بسیار خوب مرخص شدند؛ پس از آن چند مورد مشابه پیوند به همین ترتیب انجام شد و با جلب توجه همکاران نفرولوژیست و اظهار علاقه آنها به مشارکت در طی سال‌های 1361 تا 1363 تعداد 50 عمل پیوند کلیه در بیمارستان‌های مختلف از جمله شهید مصطفی خمینی، سامان، شرکت نفت، شهید رهنمون کنونی و بیمارستان طالقانی انجام شد و با تحلیل نتایج بسیار رضایت‌بخش آن، برنامه اساسی پیوند کلیه در ایران طراحی شد و اصول آن از جمله لزوم انجام عمل پیوند در بیمارستان‌های دانشگاهی، آموزش گسترده تیم‌های پیوند و استفاده از اهداکننده ی فامیل ، طراحی و برای اولین بار در سال 1363 در بیمارستان ‌هاشمی‌نژاد به مورد اجرا گذاشته شد؛ و از همان آغاز کار ، همکاران علاقمند جهت آموزش ، در این برنامه پذیرفته شدند و پایه کار برای شروع اعمال پیوند در شهرستان‌ها از جمله شیراز و اصفهان و سایر شهرها گذاشته شد.لازم به ذکر است که در شروع این برنامه تبلیغات منفی بسیار وسیعی از طرف شبکه‌های معرفی بیمار به خارج و به خصوص انگلستان که منافع مالی آن‌ها به خطر افتاده بود به راه افتاد؛ ولی موفقیت درخشان عمل‌های پیوند، این تبلیغات را خنثی و منتفی کرد و هرروز نام‌های جدیدی به فهرست متقاضیان پیوند کلیه در ایران، افزوده می‌شد.

در سال 1364 دومین مرکز پیوند کلیه ، در بیمارستان لبافی نژاد به همت دکتر ناصر سیم فروش به راه افتاد و یک سال بعد، اولین مورد پیوند کلیه از اهداکننده ی غیر فامیل در این مرکز انجام شد . درحال حاضر حدود 35 مرکز پیوند کلیه در ایران وجود دارد و هرسال بین 3000-2500 پیوند کلیه در سراسر مملکت انجام می‌شود.با توجه به افزایش افراد نیازمند پیوند و لزوم پیوند‌هایی غیر از کلیه مانند قلب و ریه و کبد، لازم بود درجهت استفاده از اعضای افراد مرگ مغزی اقداماتی انجام شود.  در ابتدا در تاریخ 31/ 02/ 1368در پاسخ سؤال نویسنده این سطور از محضر حضرت امام خمینی (ره) فتوای مرگ مغزی از طرف ایشان به عنوان اولین فقیه شیعه صادر شد؛ ولی لازم بود، قانون مرگ مغزی نیز به تصویب برسد؛ زیرا فتواها عموماً در دادگاه‌ها قابل استناد نیستند.  جالب است که این قانون ، دو بار درمجلس شورای اسلامی با استدلال‌های سطحی و غالباً بی‌اساس رد شد؛ ولی بالاخره به تصویب رسید و راه برای انجام انواع پیوندها و گسترش پیوند کلیه هموار شد.  پیوند مغز استخوان در سال 1370 توسط دکتر قوام زاده، استاد دانشگاه تهران آغاز شد و در مرکزی که توسط نامبرده پایه‌گذاری شد، و تا پایان سال 1398 شمار پیوندهای مختلف مغز استخوان ، در کشور به 1367 پیوند رسیده است.  همچنین اولین پیوند موفق روده باریک در چهاردهم اردیبهشت‌ماه سال 1371 توسط اینجانب ،دکتر ایرج فاضل، در بیمارستان آیت ا... طالقانی انجام شد.اولین پیوند موفق کبد درایران در روز چهاردهم خردادماه سال 1372 توسط دکتر ملک حسینی، استاد دانشگاه شیراز انجام گرفت و از آن زمان، دانشگاه شیراز به‌عنوان یک مرکز موفق پیوند کبد، به فعالیت گسترده خود ادامه داده است.اولین پیوند موفق قلب، در تیرماه سال 1372 توسط دکتر حسین ماندگار در بیمارستان شریعتی دانشگاه تهران انجام شد و درحال حاضر این عمل در پنج مرکز مختلف انجام می‌شود.

 

 

 

در سال 1374 انجمن علمی پیوند اعضای ایران ، تاسیس شد.  در سال 1379، نخستین پیوند ریه توسط دکتر سید حسین احمدی در بیمارستان امام خمینی تهران، انجام شد.در همان سال، نخستین مرکز پیوند ریه ی ایران در بیمارستان دکتر مسیح دانشوری دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، با همت خانم دکتر کتایون نجفی زاده (فوق تخصص بیماری های ریوی)، که در آن سال پس از تحصیل این رشته در کانادا، به ایران بازگشته بودند، و دکتر عزیزالله عباسی (فوق تخصص جراحی قفسه سینه) تأسیس و این فرایند ادامه یافت.

 

 

 

اولین پیوند پانکراس توسط، دکتر نیک اقبالیان در فروردین ماه سال 1385 در دانشگاه شیراز انجام شد و با موفقیت ادامه‌ یافت.

در طی سالهای اخیر توجه و کوشش زیادی برای استفاده هرچه بیشتر از ، اعضای افراد مرگ مغزی برای نجات جان بیماران نیازمند، صورت گرفته و امید می‌رود با ادامه این تلاشها استفاده از کلیه اهداکنندگان زنده غیر فامیل و فروش عضو هرچه کمرنگ‌تر و محدودتر شده و با ارگان‌های قربانیان مرگ مغزی جایگزین شود.

خلاصه:

ردیف

موضوع

تاریخ

1

اولین پیوند کلیه

1347

2

فتوای حضرت امام خمینی (ره) در مورد پیوند اعضا از افراد مرگ مغزی

1368

3

فتوای مقام معظم رهبری در مورد پیوند اعضا از افراد مرگ مغزی

1370

4

اولین پیوند کلیه از مرگ مغزی

1370

5

اولین پیوند کبد از مرگ مغزی

1372

6

اولین پیوند موفق قلب

1372

7

تأسیس انجمن علمی پیوند اعضای ایران

1374

8

تصویب قانون مجلس در مورد پیوند اعضا از افراد مرگ مغزی

1379

9

اولین پیوند ریه

1379

10

آیین نامه اجرایی هیئت دولت در مورد قانون پیوند اعضا از افراد مرگ مغزی

1381

11

دستورالعمل وزارت بهداشت در مورد پیوند اعضا از افراد مرگ مغزی

1381

12

تشکیل واحدهای فراهم آوری اعضای پیوندی

1382

13

اولین پیوند لوزالمعده

1385

14

اولین پیوند روده

1389

15

تشکیل شورای عالی پیوند

1393

16

تشکیل انجمن اهدای عضو ایرانیان

1394